Świętokrzyskie na talerzu: potrawy, których warto spróbować jesienią

Jesień w Świętokrzyskiem ma swój wyjątkowy smak. Pachnie lasem, jabłkami, śliwkami i grzybami. Na stołach pojawiają się dania, które od pokoleń przygotowywano z prostych, lokalnych produktów.

To właśnie prostota jest jednym z największych atutów kuchni regionu – ziemniaki, kapusta, kasze, grzyby, owoce z sadów czy miód potrafiły zamienić się w sycące i pełne charakteru potrawy.

Jeśli istnieje potrawa, która zasługuje na miano kulinarnego symbolu Świętokrzyskiego, jest nią bez wątpienia zalewajka świętokrzyska. Ta zupa została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Kwaśna, aromatyczna i sycąca – doskonale smakuje po jesiennym spacerze, kiedy temperatura spada, a człowiek zaczyna marzyć o czymś rozgrzewającym. Jej podstawą jest żur, a w tradycyjnej wersji znajdziemy w niej ziemniaki, cebulę, boczek lub kiełbasę oraz skwarki. W niektórych przepisach pojawiają się również leśne grzyby.

Najbardziej kultową, charakterystyczną wersję zalewajki świętokrzyskiej serwuje Karczma Izba Dobrego Smaku w Hucie Szklanej. Skosztujecie tu zawiesistej, sycącej zalewajki z unoszącym się na powierzchni jajkiem sadzonym. 

Jesień na stole trudno wyobrazić sobie bez grzybów. Lasy od wieków były ważnym źródłem pożywienia dla mieszkańców regionu, a grzyby trafiały na stoły zarówno świeże, jak i suszone czy marynowane. Pojawiały się w zupach, sosach, farszach, pierogach czy jako dodatek do mięs.

Grzybowy charakter ma kulinarna oferta Dębowego Gościńca w Zagnańsku. Restauracja położona jest w bezpośrednim sąsiedztwie słynnego Dębu Bartka i otoczona lasami Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego. Obiekt działa od sierpnia 2026 roku i stawia na lokalne smaki. W menu znajdziecie Zagnański Skarb - ziemniaczaną tartaletkę z grzybami, gulasz z dziczyzny z leśnymi grzybami czy lokalne kopytka z borowikami. 

Listopad ma swój kulinarny symbol – gęsinę na świętego Marcina.

W Opatowie, nad którym góruje Kolegiata pw. św. Marcina, tradycja ta jest szczególnie mocno związana z lokalną kuchnią. Przez cały rok skosztujecie w Miodowym Młynie pieczonej gęsi faszerowanej po staropolsku oraz pierogów z gęsiną pieczoną i kurkami na sosie żurawinowym. Menu restauracji powiększa się o kolejne dania z gęsiną w okolicach 11 listopada.

Jesienią warto skierować się również w stronę Sandomierszczyzny, której krajobraz od lat tworzą rozległe sady.

Jabłka można oczywiście chrupać prosto z drzewa, ale jesienna kuchnia daje im znacznie więcej możliwości. Trafiają do ciast, szarlotek, deserów, kompotów, przetworów i dań wytrawnych. Podczas wizyty w Sandomierzu warto skierować swoje kroki do Restauracji pod Ciżemką, gdzie spróbujecie fileta po sandomiersku z jabłkiem i żurawiną, szarlotki czy lodów podanych na prażonych jabłkach.

Jesienią na świętokrzyskim stole nie powinno zabraknąć również śliwek.

Świeże, suszone, w powidłach czy jako składnik domowych ciast – od dawna zajmują ważne miejsce w lokalnej kuchni. Szczególnie warto pamiętać o śliwkach z okolic Szydłowa, który słynie z sadowniczych tradycji.  Co roku w sierpniu odbywa się tu Święto Śliwki.

A jeśli szukacie słodkiej pamiątki z podróży, dobrym pomysłem będzie wizyta w Butiku Śliwkowym Szydłowianka na szydłowskim Rynku. Kupicie tu świeże i suszone owoce, śliwki w czekoladzie, powidła, czekolady, śliwowicę i likier śliwkowy.

Jesień na świętokrzyskiej wsi od zawsze oznaczała czas zbiorów, a jednym z najważniejszych plonów były ziemniaki. We wrześniu i październiku, gdy z pól znikają ostatnie bulwy, w kuchniach regionu zaczyna się prawdziwy festiwal ziemniaczanych smaków. Na stołach królują placki ziemniaczane, tarciuch, pierogi, męcybuły czy goły – proste potrawy przygotowywane z kilku podstawowych składników.

Po intensywnym dniu zwiedzania albo wędrówek po Górach Świętokrzyskich warto zatrzymać się w Smacznej Chatce w Świętej Katarzynie. To tam skosztujecie męcubuł z mięsnym lub gryczanym nadzieniem, placka po Janicku czy tradycyjnych blin ziemniaczanych.